काठमाण्डौ : अबको विद्यार्थी राजनीति र आन्दोलन शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारजस्ता मौलिक हकको कार्यान्वयनका लागि सोझिनुपर्छ। विद्यार्थीहरूले न्यायपूर्ण, गुणस्तरीय र सर्वसुलभ शिक्षाका लागि संघर्ष गर्नुपर्ने अवस्था छ। एक दशक अघिसम्म सरकारी क्याम्पसहरूमा विद्यार्थीहरूको चाप अत्यधिक थियो, तर आज स्थिति उल्टो बनेको छ। अभिभावक र विद्यार्थीहरूले सरकारी क्याम्पसप्रति विश्वास गुमाइरहेका छन्, जसका कारण निजी क्याम्पसहरू भरिभराउ भइरहेका छन्।
सरकारी क्याम्पसहरू खस्कनुको धेरै कारण छन्। विश्वविद्यालयका पदाधिकारी र जिम्मेवार व्यक्तिहरू निजी क्याम्पसका शेयरधनी बनेर व्यक्तिगत फाइदाका लागि काम गरिरहेका छन्। उनीहरूले उत्कृष्ट तथा आकर्षक शैक्षिक कार्यक्रमहरू आफ्नै मातहतका क्याम्पसमा लागू गर्ने सट्टा निजी संस्थाहरूलाई बेच्न तल्लीन देखिन्छन्। यस्तो प्रवृत्तिले सरकारी क्याम्पसहरूलाई कमजोर बनाइरहेको छ। सरकार शिक्षामा वार्षिक रूपमा करोडौं लगानी गर्छ, तर सरकारी क्याम्पसहरू दिनप्रतिदिन ओझेलमा पर्दै जानु दुर्भाग्यपूर्ण छ। यसको ज्वलन्त उदाहरण त्रि-चन्द्र क्याम्पस हो, जहाँ विभिन्न बेथिति, अन्याय, अनियमितता र विद्यार्थी हितविपरीतका गतिविधिहरू व्यापक रूपमा देखिन्छन्। यी सबै समस्याहरूको अन्त्यका लागि अनेरास्ववियु त्रि-चन्द्रले निरन्तर संघर्ष गर्ने प्रतिबद्धता जनाउँछ।
विद्यार्थीहरूको हक र हितको संरक्षणका लागि स्पष्ट र सकारात्मक दृष्टिकोण आवश्यक छ। यस्ता दृष्टिकोणहरूले विद्यार्थीहरूलाई सशक्त बनाउँछन् र उनीहरूको भविष्य सुरक्षित गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। निम्न दृष्टिकोणहरू विद्यार्थीहरूको समुन्नत भविष्यका लागि मार्गदर्शक बन्न सक्छन्।
१. शिक्षाको गुणस्तर सुधार गर्ने भिजन
उद्देश्य: सबै विद्यार्थीले समान रूपमा गुणस्तरीय शिक्षा प्राप्त गर्न सकून्। शिक्षा सबैका लागि पहुँचयोग्य हुनुपर्छ।
सुधारका उपायहरू:
पाठ्यक्रमलाई आधुनिक तथा व्यावहारिक बनाउने।
सरकारी क्याम्पसहरूमा अनुभवी शिक्षकहरू नियुक्त गर्ने।
प्रविधिमैत्री शिक्षण विधिहरू लागू गर्ने।
सरकारी र निजी क्षेत्रको सन्तुलन मिलाएर समान गुणस्तरको शिक्षा उपलब्ध गराउने।
२. सामाजिक समानता र समावेशिता
उद्देश्य: जात, धर्म, लिंग, आर्थिक स्थिति वा कुनै पनि आधारमा हुने भेदभाव अन्त्य गर्ने र समान अवसर सुनिश्चित गर्ने।
सुधारका उपायहरू:
दलित, जनजाति, महिला, अपांगता भएका विद्यार्थीहरूका लागि विशेष छात्रवृत्तिको व्यवस्था गर्ने।
सबै विद्यार्थीलाई समान अवसर प्रदान गर्न शिक्षा प्रणालीमा सुधार गर्ने।
विविधता र समावेशितालाई प्रोत्साहित गर्ने नीति अपनाउने।
३. विद्यार्थी नेतृत्व र राजनीतिक सहभागिता
उद्देश्य: विद्यार्थीहरूलाई सकारात्मक नेतृत्वदायी भूमिकामा अघि बढाउने, जिम्मेवार नागरिक बनाउने।
सुधारका उपायहरू:
विद्यार्थी संघहरूलाई राजनीतिक स्वार्थभन्दा पर राखेर कार्यान्वयन गर्ने।
नेतृत्व विकासका लागि तालिम तथा सेमिनारको आयोजना गर्ने।
विद्यार्थीहरूको सहभागितालाई सशक्त बनाउँदै उनीहरूलाई समाज परिवर्तनको अभियन्ता बनाउने।
४. स्वास्थ्य र मानसिक सन्तुलनको संरक्षण
उद्देश्य: विद्यार्थीहरूको शारीरिक तथा मानसिक स्वास्थ्यलाई शिक्षाको अभिन्न अंग बनाउने।
सुधारका उपायहरू:
क्याम्पसमा नियमित रूपमा स्वास्थ्य जाँच तथा परामर्श सेवा सञ्चालन गर्ने।
खेलकुद तथा मनोरञ्जनात्मक गतिविधिहरूलाई प्राथमिकता दिने।
विद्यार्थीहरूमा तनाव व्यवस्थापन तथा मानसिक स्वास्थ्य सम्बन्धी सचेतना फैलाउने।
५. आर्थिक सहयोग र छात्रवृत्ति नीति
उद्देश्य: आर्थिक रूपमा कमजोर विद्यार्थीलाई शिक्षाको पहुँचमा ल्याउने।
सुधारका उपायहरू:
छात्रवृत्तिको दायरा बढाउने र प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्ने।
राज्य तथा निजी क्षेत्रको साझेदारीमा विशेष छात्रवृत्ति कार्यक्रम ल्याउने।
शिक्षालाई व्यापारिकरण हुन नदिन आवश्यक नीति तथा नियम लागू गर्ने।
६. रोजगारी तथा व्यावसायिक क्षमताको विकास
उद्देश्य: विद्यार्थीहरूलाई शिक्षासँगै रोजगारीका अवसरहरू प्रदान गर्ने र उनीहरूको प्राविधिक तथा व्यावसायिक क्षमता बढाउने।
सुधारका उपायहरू:
व्यावसायिक तालिम तथा इन्टरन्सिप कार्यक्रम अनिवार्य बनाउने।
कलेज तथा विश्वविद्यालयहरूमा करियर गाइडेन्स तथा रोजगारी सम्बन्धी परामर्श केन्द्रहरू स्थापना गर्ने।
सरकार तथा निजी क्षेत्रबीच सहकार्य गरी रोजगारमूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने।
७. विचार अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता र विद्यार्थी सशक्तीकरण
उद्देश्य: विद्यार्थीहरूलाई आफ्नो विचार स्वतन्त्र रूपमा राख्ने अवसर प्रदान गर्ने।
सुधारका उपायहरू:
क्याम्पसमा खुला बहस तथा छलफलका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्ने।
विद्यार्थीहरूको सिर्जनात्मक सोचलाई प्रोत्साहन गर्ने वातावरण सिर्जना गर्ने।
विद्यमान सामाजिक, आर्थिक तथा शैक्षिक समस्याहरूमा विद्यार्थीहरूको विचारलाई प्राथमिकताका साथ सुन्ने र समेट्ने।
यी सुधारात्मक उपायहरूलाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न सकियो भने मात्र विद्यार्थीहरूको वास्तविक हित सुरक्षित हुनेछ। विद्यार्थी समुदायले आफ्नो भविष्यको रक्षा गर्न एकताबद्ध हुन आवश्यक छ। सरकारी क्याम्पसहरूलाई सुधार गर्ने, शिक्षाको गुणस्तर बढाउने, रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गर्ने, स्वास्थ्य र मानसिक सन्तुलनलाई ध्यानमा राख्ने, समान अवसर सुनिश्चित गर्ने, र विचार अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता प्रदान गर्ने कार्यहरू तत्काल आवश्यक छन्।
विद्यार्थी राजनीति कुनै व्यक्तिगत वा दलगत स्वार्थपूर्ति गर्ने साधन बन्नु हुँदैन। यो शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र समान अवसर प्राप्तिका लागि केन्द्रित हुनुपर्छ। जब विद्यार्थीहरू समृद्ध भविष्यका लागि संघर्ष गर्छन्, तब मात्र समाजमा वास्तविक परिवर्तन सम्भव हुनेछ। यो परिवर्तनको नेतृत्व सचेत, जागरूक र जिम्मेवार विद्यार्थीहरूले गर्नुपर्छ। लेखक : दिपराज बोगटी
अनेरास्ववियु त्रि-चन्द्र क्याम्पस कमिटी बिभाग प्रमुख हुन् ।